नेपालगन्ज, असोज १६, २०८२ – नवरात्रिको पवित्र समयमा देशभरमा शक्ति उत्सवको रौनक छाएको छ। यो पर्वमा गरबा नृत्यको विशेष महत्व रहन्छ, जसले भक्तिमय वातावरण सिर्जना गर्दछ। नेपालको बाँके जिल्लाको नेपालगन्जमा त्रिभुवन चोक पुर्वलाइनस्थित माता दुर्गाको मन्दिरमा बुधबार महिलाहरूले सामूहिक रूपमा गरबा नृत्य प्रस्तुत गरी भक्तिमय माहोल बनाए। तर, के तपाईंलाई थाहा छ, गरबा नृत्यको उत्पत्ति कहाँबाट भयो र यो नवरात्रिमा नै किन खेलिन्छ?
गरबाको उत्पत्ति र अर्थ
‘गरबा’ शब्द ‘गर्भदीप’ बाट आएको हो। नवरात्रिको पहिलो दिन माटोको घडामा छिद्रहरू बनाई त्यसभित्र दीप प्रज्वलन गरिन्छ र चाँदीको सिक्का राखिन्छ। यो दीपलाई ‘दीपगर्भ’ भनिन्छ, जुन स्त्रीको सृजनशक्तिको प्रतीक हो। यो दीपगर्भकै अपभ्रंश रूप हो ‘गरबा’। महिलाहरू रंगीचंगी पहिरनमा सजिएर माता दुर्गाको सम्मुख नृत्य गर्छन्, जसले मातालाई प्रसन्न गर्ने विश्वास गरिन्छ।
गरबाको नृत्य र तालीको महत्व
गरबा नृत्यमा ताली, चुट्की, डाँडिया र मञ्जीराको प्रयोग हुन्छ। महिलाहरू दुई वा चारको समूहमा विभिन्न तालमा नृत्य गर्छन्। यो नृत्यमा माता दुर्गा र भगवान् कृष्णको रासलीलासँग सम्बन्धित गीतहरू गाइन्छ। यो नृत्य माता अम्बालाई अति प्रिय मानिन्छ, त्यसैले उनको आराधनाको लागि गरबा आयोजन गरिन्छ।
विशेषगरी गरबामा तीन तालीको प्रयोग हुन्छ, जसको पछाडि गहिरो आध्यात्मिक कारण छ। सनातन हिन्दू दर्शनमा ब्रह्मा, विष्णु र महेश त्रिमूर्तिको रूपमा पूजनीय छन्। यी तीन तालीले यी त्रिमूर्तिको शक्तिलाई आह्वान गर्ने विश्वास छ।
पहिलो ताली : ब्रह्मासँग सम्बन्धित छ, जसले इच्छा तरंगलाई जागृत गर्छ र मानवको भावना र इच्छालाई समर्थन गर्छ।
दोस्रो ताली : विष्णुसँग जोडिएको छ, जसले कार्य तरंगमार्फत मानवलाई शक्ति प्रदान गर्छ।
तेस्रो ताली : शिवसँग सम्बन्धित छ, जसले ज्ञान तरंगमार्फत इच्छा पूर्ति गरी फल प्रदान गर्छ।
यी तालीहरूको आवाजले तेज उत्पन्न हुन्छ, जसले माता अम्बालाई जागृत गर्ने विश्वास गरिन्छ।
गरबाको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्व
गरबाको इतिहास निकै पुरानो छ। सुरुमा यो नृत्य गुजरात र राजस्थानमा मात्र प्रचलित थियो, तर समयसँगै यो भारत, नेपाल र विश्वका विभिन्न देशहरूमा फैलिएको छ। नेपालगन्जमा गरबाको विशेष रौनक देखिन्छ, जहाँ स्थानीय समुदायले उत्साहपूर्वक यो नृत्यमा सहभागिता जनाउँछन्।
नवरात्रि र गरबाको सम्बन्ध
नवरात्रिमा माता दुर्गाको पूजा र भक्ति संगीत, वाद्ययन्त्र र नृत्यसँग जोडिएको छ। गरबा पनि माता अम्बाको भक्तिको लयबद्ध माध्यम हो, जसले भक्तहरूको मनमा उत्साह र आध्यात्मिक ऊर्जा भर्छ। यो नृत्यले नवरात्रिको रौनकलाई थप जीवन्त बनाउँछ।
नेपालगन्जमा मात्र नभई विश्वभरका नेपाली र भारतीय समुदायले गरबालाई उत्सवको रूपमा मनाउँछन्। यो नृत्यले सांस्कृतिक एकता र भक्तिको सन्देश फैलाउँछ।
