शिवराज साहू : Asia Tv Nepal
नेपालगन्ज : खिरनी फल (खिन्नी वा रायण पनि भनिन्छ) गर्मी मौसमको एक विशेष उपहार हो। यसको वैज्ञानिक नाम Manilkara hexandra हो। यो फल मुख्य रूपमा गर्मीमा आउँछ र नेपालको तराई क्षेत्रमा निकै लोकप्रिय छ।
नेपालगन्जमा खिरनीको माग : गर्मी सुरु भएसँगै बजारमा आम, तरबूज, खरबूज जस्ता फलहरूको भीडमा खिरनी फल ले पनि विशेष ध्यान खिचिरहेको छ। नेपालको तराई जिल्ला बाँके लगायत नेपालगन्जका शहरहरूमा यसको राम्रो माग देखिन्छ।
खास कुरा के छ भने, खिरनीको सिजन निकै छोटो हुन्छ। नेपालगन्ज जस्ता ठाउँमा यो फल जम्मा ८ देखि १० दिन मात्र बजारमा उपलब्ध हुन्छ। त्यसैले यो आउनासाथ मानिसहरूले किन्न होडबाजी गरिहाल्छन् र छोटो समयमै यो बजारबाट हराउँछ। यसले गर्दा यसको लोकप्रियता झन् बढेको छ।
यस्तै स्थानीय अनुप कुमार गुप्ताको अनुसार, नेपालगन्जमा खिरनीका ३ वटा पुराना रूखहरू थिए हाल २ वटा कटिसकेका छन ,अब १ रुखमात्र बचेको छ। यो रुख महेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालयको पश्चिमतर्फ कठमहलिया र उदासीन अखाडाको प्राङ्गणमा छन्, जुन सयौं वर्ष पुराना छन्। यसबाहेक अब यो फल खानालाई भारतको उत्तर प्रदेशका नानपारा, बहराइच र लखनउबाट पनि आइरहेको छ।
सुभाष गुप्ताको अनुसार बजार मूल्य: हाल नेपालगन्जमा खिरनीको मूल्य करिब ८ सयदेखि १ हजार रुपैयाँ प्रति किलो सम्म रहेको छ। महँगो भए पनि स्वाद र स्वास्थ्य फाइदाका कारण मानिसहरूले खुसीसाथ किनिरहेका छन्।
उनले भने खिरनी फलको स्वाद र देखावट देख्नमा यो फल नीमको निम्बोली जस्तो सानो र अण्डाकार आकारको हुन्छ, तर स्वाद एकदम फरक छ। निम्बोली कडवा हुन्छ भने खिरनी मीठो, मुलायम र रसदार हुन्छ। पकिसकेपछि यो चम्किलो पहेँलो रङको हुन्छ र अलिकति चिपचिपा दूधिया रस (latex) पनि निस्किन्छ। एक पटक खाएपछि दोस्रो पटक नखाइ रहन गाह्रो हुन्छ भन्ने मानिसहरूको अनुभव छ।
पोषण र स्वास्थ्य फाइदाहरू : आयुर्वेद अनुसार खिरनी पोषक तत्वहरूको खजाना हो।
यसमा: भिटामिन A, C एन्टिअक्सिडेन्ट, प्रोटिन,फाइबर
खनिजहरू (क्याल्सियम, आइरन आदि)
भरपूर मात्रामा पाइन्छन्।
मुख्य फाइदाहरू:
रोग प्रतिरोधक क्षमता (Immunity) बढाउँछ
पाचन प्रणाली लाई बलियो बनाउँछ, ग्यास, कब्ज र पेटको समस्यामा राहत दिन्छ गर्मीमा शरीरलाई ठन्डक र तत्काल ऊर्जा दिन्छ, थकान र कमजोरी हटाउँछ, वजन बढाउन (पुष्टिकारक) मा पनि सहयोगी, हृदय र फोक्सोका लागि फाइदाजनक मानिन्छ।
खिरनीको बीज बाट तेल निकालिन्छ, जुन औषधीय काममा प्रयोग हुन्छ। रूखको काठ पनि विभिन्न काममा प्रयोग हुन्छ।
प्रयोग गर्ने तरीकाहरु : ताजा: राम्रोसँग धोएर सिधै खान सकिन्छ।
जूस: दूध, चिनी मिसाएर गर्मीमा ठन्डा पेय बनाउन सकिन्छ
आयुर्वेदिक उपचारमा: दाँत दुखाइ, किराको टोकाइमा यसको दूध वा बीजको लेप लगाउने गरिन्छ।
नोट: कुनै गम्भीर स्वास्थ्य समस्या भएमा यसको प्रयोग गर्नुअघि डाक्टर वा आयुर्वेदिक विशेषज्ञसँग सल्लाह लिनुहोस्।
गर्मीको छोटो सिजनमा आए पनि स्वाद र स्वास्थ्य दुवैका लागि खिरनी एकदमै उत्कृष्ट फल हो। बजारमा देख्नुभयो भने अवश्य चाख्नुहोस्!
