नेपालगन्ज , कार्तिक ८ , २०८२–सनातन धर्मावलम्बीहरूको पवित्र पर्व छठ आजदेखि ‘नहाय–खाय’ का साथ सुरु भएको छ । कार्तिक शुक्ल चतुर्थीका दिन मनाइने यो पर्व सूर्य उपासना, जल र प्रकृतिप्रति कृतज्ञताको प्रतीक हो ।

विशेषगरी तराई–मधेसका साथै नेपालका विभिन्न भागमा बसोबास गर्ने सनातन श्रद्धालुहरूले यो पर्व धूमधामका साथ मनाउँछन् । यस अवसरमा (Asia Tv Nepal ) तर्फबाट सम्पूर्ण भक्तजनहरूलाई छठी मैयाको कृपा र सूर्यदेवको आशीर्वाद प्राप्त होस् भन्ने शुभकामना व्यक्त गर्ददछौं ।

छठ पर्वलाई ‘छठी माइया’ को पूजा भनिए पनि यसमा सूर्यदेवको आराधना प्रमुख हुन्छ। व्याकरणीय रूपमा ‘छठ’ शब्द स्त्रीलिङ्ग भएकाले यसलाई ‘छठी माइया’ भनिन्छ। किंवदन्ती अनुसार छठी माइया सूर्यदेवकी बहिनी वा माता मानिन्छिन्। सूर्य र जललाई जीवनका आधार मान्दै पवित्र नदी, तालाब वा पोखरी किनारमा यो पूजा गरिन्छ। यो पर्वले प्रकृति र सूर्यप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्छ।

छठ व्रतका चार दिनको विधि (सत्यतथ्य प्रमाणित)
१. नहाय–खाय (कार्तिक शुक्ल चतुर्थी)
घर सफा गरी पवित्र बनाइन्छ। व्रतीले स्नान गरेर शुद्ध शाकाहारी भोजन (कद्दू/लौकीको तरकारी, चना दाल र अरवा चावलको भात) ग्रहण गर्छन्। परिवारका अन्य सदस्य व्रतीको भोजनपछि मात्र खाना खान्।

२. खरना (कार्तिक शुक्ल पञ्चमी)
दिनभर उपवासपछि साँझ गन्नाको रसको खिर बनाइन्छ। माटोको भाँडा (कोसा) मा खिर राखेर हवन गरिन्छ। प्रसादमा नुन–चीनी नहाली चावलको पिठ्ठा, घिउ लगाएको रोटी र दूध समावेश हुन्छ। यो प्रसाद छिमेकीलाई वितरण गरिन्छ। त्यसपछि ३६ घण्टाको निर्जला उपवास सुरु हुन्छ।

३. सन्ध्या अर्घ्य (कार्तिक शुक्ल षष्ठी)
ठेकुआ (सूर्यको रथचक्र अङ्कित), चावलको लड्डू, मौसमी फल (गन्ना, केरा, सिङ्गाडा, नरिवल, मूली, अदुवा, नीबू आदि), सुपारी, पान, लाल/पहेंलो कपडा, १२ दीपको घडा र गन्नाको १२ डाँठ तयार गरिन्छ। साँझ बाँसको सुपमा अर्घ्य सजाएर अस्ताउँदो सूर्यलाई जल र दूधको अर्घ्य दिइन्छ। घाटमा मेलाको दृश्य बन्छ।

४. उषा अर्घ्य (कार्तिक शुक्ल सप्तमी)
बिहान उदाउँदो सूर्यलाई पुनः अर्घ्य दिइन्छ। व्रतीले काँचो दूधको शरबत र प्रसाद खाएर व्रत समापन गर्छन्।

ऐतिहासिक र पौराणिक मान्यता (प्रमाणित स्रोतहरूबाट)
रामायणसँग जोडिएको कथा : भगवान राम र सीताले वनवासपछि कार्तिक शुक्ल षष्ठीमा उपवास गरी सूर्यको आराधना गरेका थिए। सप्तमीमा सरयू तटमा व्रत पूरा गरेपछि सूर्यदेवले आशीर्वाद दिएका थिए। (स्रोत : वाल्मीकि रामायण, उत्तरकाण्ड)

महाभारतको कथा : पाण्डवहरू जुवामा राज्य हारेपछि द्रौपदीले छठ व्रत गरेर सूर्यदेवको आराधना गरिन्। यसबाट पाण्डवहरूलाई खोएको वैभव फिर्ता भएको थियो। (स्रोत : महाभारत, वनपर्व)

सामाजिक महत्व
यो पर्वले धार्मिक, सामाजिक एकता, सरसफाइ, अनुशासन र प्रकृतिप्रति कृतज्ञता सिकाउँछ। व्रतीहरूले ३६ घण्टा निर्जला उपवास राख्छन्, जसले स्वास्थ्य र संयमको सन्देश दिन्छ।

ॐ सूर्यदेवाय नमः ~जय छठी माइया की
सबै सनातन धर्मावलम्बीहरूलाई छठ पर्वको हार्दिक शुभकामना !
(समाचार सत्यतथ्य र परम्परागत ग्रन्थहरू (रामायण, महाभारत, लोककथा) बाट प्रमाणित।)