नेपालगन्ज,कार्तिक ७(Asia Tv Nepal ) – बाँके जिल्ला, नेपालगन्जमा सनातनी हिन्दु अवधी समाजमा देवोत्थानी एकादशी (डिठवन) को दिन विशेष परम्परा कायम छ । यो दिनलाई ‘ईसर आवैं दलिद्दर जाय’ भन्दै पुरानो सुप पीटेर घरको दरिद्रता भगाउने र गन्ना कटाई तथा चुस्ने कार्य सुरु गर्ने चलन रहेको स्थानीयहरूले बताएका छन् । यो परम्परा अवधि–भोजपुरी संस्कृतिसँग जोडिएको छ र नेपालगञ्जका ग्रामीण तथा शहरी क्षेत्रमा अझै जीवित छ ।
स्थानीय बासिन्दा,अवधी सान्स्कृतिक प्रतिष्ठानको संस्थापक तथा अवधी इतिहासकार बिष्णुलाल कुमालको भनाइ वा प्रशान्त द्विवेदीले आफ्नो बाल्यकालको स्मृतिमा आधारित लेखमा यो परम्पराको विस्तृत वर्णन गरेका छन् । उनको लेख अनुसार, एकादशीको रातको अन्तिम प्रहर (अनमुन्हय अर्थात् मुटु अन्धकार) मा घरकी ज्येष्ठ महिला (दादी, आजी वा काकी) पुरानो सुप लिएर गन्नाको डण्डाले पीट्दै घरका सबै कुनाकाप्चा घुम्छिन् र निम्न मन्त्र बोल्छिन् :
“ईसर आवैं दलिद्दर जांय, मारा–पीटा खेदा जांय ।
ईसर आवैं दलिद्दर जांय, कोने–अन्तरे रहि ना जांय ।”
अर्थ : घरमा ईश्वरको आगमन होस्, दरिद्रता भागोस् । दरिद्रतालाई कुटपीट गरेर भगाऊ, कुनै कुनामा पनि नरहोस् ।
सुप पीटिसकेपछि टुटफुट भएको सुप र डण्डालाई नजिकको तालाब, पोखरी, बगैँचा वा डिलमा फालिन्छ । बालबच्चाहरू पनि जागेर यो क्रिया हेर्न र साथ दिन्छन् । यो कार्यपछि घरमा ईश्वरको वास र समृद्धि आउने विश्वास छ ।
गन्ना चुस्ने सुरुवात
दोस्रो मुख्य याद यो दिनदेखि गन्ना (उखुड़ि) कटाई र चुस्ने (चुहना) सुरु हुने हो । यो कृषि संस्कृतिको हिस्सा हो र परिवारमा उत्साह थप्छ ।
रोचक किस्सा र झगडा
कहिलेकाहीँ झगडालु महिलाहरूले सुप जानाजानी छिमेकी वा शत्रुको घरअगाडि फालिदिन्छन्, जसले बिहानै झगडा निम्त्याउँछ । “तिमीले आफ्नो घरको दरिद्र मेरोमा ल्याएर छोड्यौ” भन्दै गालीगलौज र पुस्तौँपुरानो रिस पोखिन्छ ।
केही युवाहरू फालिएको सुप जलाएर ताप्छन् र त्यसको खरानी शरीरमा दल्दा छाला रोग (सेंहुआ, झाइँ) निको हुने मान्यता छ । सुप छिनेर जलाउनेहरूलाई बूढी महिलाहरू “दहिजरू कै पूत”, “निबहुर काटू” जस्ता सराप दिन्छन् ।
नामसँग जोडिएको मजाक
एक किस्सामा, कुनै आजीको ससुर वा जेठको नाम दलिद्दर र ईसर थियो । मन्त्रमा नाम नलिन “वई आवैं वई जांय” (वही आए, वही जाए) भन्न थालिन्, जसको अर्थ दर्शकले आफैँ बुझ्थे ।
अन्य क्षेत्रमा भिन्नता
बिहार र पूर्वाञ्चलका केही भागमा यो सुप पीट्ने कार्य दीपावलीको भोलिपल्ट हुन्छ, तर नेपालगञ्जमा देवोत्थानी एकादशीमा नै ।
सत्यता पुष्टि : यो परम्परा नेपालगञ्जका अवधि–भोजपुरी समुदायमा प्रचलित छ भन्ने प्रशान्त द्विवेदीको व्यक्तिगत स्मृति र अवधी सान्स्कृतिक प्रतिष्ठानका संस्थापक ,इतिहासकार बिष्णुलाल कुमाल , स्थानीय मुखिया तथा बूढापाकासँगको कुराकानीबाट पुष्टि हुन्छ । नेपालगञ्जका विभिन्न गाउँ (जस्तै : बाँकेका ग्रामीण क्षेत्र) मा अझै यो चलन जीवित छ । कुनै लिखित दस्तावेज नभए पनि मौखिक इतिहास र सांस्कृतिक अध्ययनले यो प्रथा दशकौँदेखि कायम रहेको देखाउँछ ।
यो परम्पराले अवधी समाजको समृद्धि, एकता र हास्यको मिश्रण प्रस्तुत गर्छ, जुन आधुनिक पुस्तामा पनि स्मृतिमा जीवित छ ।
