नेपालगन्ज, बाँके – बाँके जिल्लाको नेपालगन्जमा शताब्दीऔँ पुरानो परम्पराको मटका कुल्फीको व्यापारमा पछिल्लो समय कमी आएको स्थानीय व्यापारीहरूले बताएका छन्। उपमहानगरपालिका–११ निवासी राज किशोर कश्यप, जो गर्मी मौसम शुरू भएदेखि हालसम्म परम्परागत मटका कुल्फी बिक्री गर्दै आएका छन्,ले आधुनिक आइसक्रिमको प्रभावले आफ्नो व्यापारमा कमी आएको दुःखित हुदै बताए ।
परम्परागत मटका कुल्फीको इतिहासको दृष्टिले हेर्ने हो भने
बाँके जिल्लामा मटका कुल्फी बिक्री गर्ने परम्परा लामो समयदेखि कायम छ। नेपालगन्जको बालदा तलाउ, गौशाला र पानी ट्याङ्की पछाडिको क्षेत्रमा बसोबास गर्दै आएका अधिकांश मटका कुल्फी व्यापारीहरूले परम्परागत शैलीमा बनाइएको कुल्फी बजारका विभिन्न चोक–चौराहामा पुरानो शैलीको गुडाउने ठेलामा राखेर बिक्री गर्दै आएका छन्। राज किशोरका अनुसार, हाल ५० रुपैयाँदेखि शुरू हुने यो मटका कुल्फीले पहिले–पहिले ग्राहकहरूको मन जित्ने गरेको थियो।
यसैगरी अहिले आधुनिकताको प्रभाव : कुल्फीको व्यापारमानिकै ह्रास आएको छ। बजारमा नयाँ शैलीका आइसक्रिम र फ्रोजन डेजर्टहरूको उपलब्धताले मटका कुल्फीको मागमा कमी आएको राज किशोरले भने, “पहिला–पहिला चोक–चोकमा कुल्फी र फालुदाको स्वाद लिन ग्राहकहरूको भीड लाग्ने गर्थ्यो। तर, आजभोलि मटका कुल्फीको व्यापार दिनप्रतिदिन घट्दै गएको छ।” उनले थपे, “आधुनिक आइसक्रिमको प्रभावले हाम्रो परम्परागत व्यापार शून्यतातिर झरेको छ।”
नेपालगन्जका स्थानीय बासिन्दा र व्यापारीहरूका अनुसार, मटका कुल्फीको स्वाद र परम्परागत बनोटले यहाँको सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राखेको छ। तर, नयाँ पुस्ता र बजारमा उपलब्ध आधुनिक उत्पादनहरूको आकर्षणले यो परम्परागत व्यापार संकटमा परेको छ। स्थानीय बजारमा गरिएको अवलोकन र व्यापारीहरूसँगको कुराकानीले पनि राज किशोरको भनाइलाई पुष्टि गरेको छ।
पुस्तौंदेखि पेशागत गर्दै आएका कश्यपले भने , मटका कुल्फीको परम्परालाई जीवन्त राख्न स्थानीय सरकार र समुदायले विशेष पहल गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ, राज किशोर भन्छन्, “यो हाम्रो संस्कृति र इतिहासको हिस्सा हो। यदि यो हरायो भने हाम्रो पहिचानको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा गुम्नेछ।” पीडा पोख्दै राज किशोर कश्यपले भने ।
यस्तै कश्यपले, मटका कुल्फीको विशिष्टता माटोको मटकामा जमाउनु हो। माटोको मटकाले कुल्फीलाई प्राकृतिक रूपमा चिसो राख्न मद्दत गर्छ र यसको स्वादमा माटोको सुगन्ध थप्छ। यो प्रविधि विशेष गरी गर्मी मौसममा प्रभावकारी थियो, जब आधुनिक रेफ्रिजरेशनको सुविधा उपलब्ध थिएन।
मटका कुल्फी बनाउन दूधलाई लामो समयसम्म उमालेर गाढा बनाइन्छ, जसमा चिनी, केसर, इलायची, पिस्ता, बदाम र अन्य मसला मिसाइन्छ। त्यसपछि यो मिश्रणलाई माटोको मटकामा खन्याएर बरफ र नुनको मिश्रणमा राखेर जमाइन्छ। यो प्रक्रिया परम्परागत र प्राकृतिक तरिकाले गरिन्छ। राज किशोर कश्यपले बताए ।
नेपालमा, विशेष गरी तराई क्षेत्रमा जस्तै बाँकेको नेपालगन्जमा, मटका कुल्फीको परम्परा लामो समयदेखि कायम छ। यो परम्पराले स्थानीय कारीगर र व्यापारीहरूलाई रोजगारी प्रदान गर्दै आएको छ। नयाँ पुस्ताको रुचि आधुनिक स्वादतिर सरेको छ, जसले यो परम्परालाई संकटमा पारेको छ।
यो मटका कुल्फी केवल स्वादको कुरा मात्र नभई सांस्कृतिकको हिस्सा हो, जसले इतिहास र परम्परालाई जीवन्त राख्छ। यसको परम्परागत स्वाद र बनोटले सांस्कृतिक धरोहरलाई प्रतिनिधित्व गर्छ, तर आधुनिकताको प्रभावले यसको अस्तित्वमा चुनौती थपिएको छ।
