शिवराज साहू
२७ चैत २०८२ – एउटा पुरानो तस्बिरले दिल्लीको सडकको त्यो पुरानो युगलाई फेरि जीवन्त बनाएको छ। सन् १९८२ मा पहिलो पटक दिल्ली पुगेका एक व्यक्तिले आफ्नो अनुभव साटेका छन् – “पहिलो पटक ठन्डा पानी बिक्री भएको देखेँ। २५ पैसामा एउटा गिलास ठन्डा पानी र ५० पैसामा नीम्बूको शरबत पनि पाइने।” बीतेका पलहरू, भुलिएका कथाहरू जस्तै यो दृश्य अहिले पनि धेरैको मन छुन्छ।
तस्बिरमा देखिने दृश्य पूर्ण रूपमा सत्य हो। दिल्ली नगर निगम (दिल्ली म्युनिसिपल कर्पोरेशन) को बोर्ड भएको एउटा सानो ठेलागाडी (thela) मा एउटा छाता ओढाएर पानी र शरबत बेच्ने विक्रेता देखिन्छन्। गिलासहरू सफा गरी राखिएका छन्, ग्राहकहरू पर्खिरहेका छन् र पृष्ठभूमिमा लाहोर मोंटेसरी स्कूल (Lahore Montessori School, कमला नगर शाखा) को बोर्ड स्पष्ट देखिन्छ। यो दृश्य १९८० को दशकको दिल्लीको सामान्य दृश्य थियो – गर्मीका दिनमा सडकमा यस्ता ‘पानी वाले’ वा ‘शरबत वाले’ हरूको ठेला everywhere भेटिन्थ्यो।
त्यतिबेला भारतमा आधुनिक बोतल बन्द पानी वा कोल्ड ड्रिंक्स अहिले जस्तो सजिलै उपलब्ध थिएनन्। सडकका यी विक्रेताहरूले ठुलो बरफका टुक्रा राखेर पानी चिसो बनाउँथे र ग्राहकहरूलाई गिलासमा सर्भ गरेर बेच्थे। २५ पैसा (०.२५ रुपैयाँ) मा एउटा गिलास साधारण ठन्डा पानी र थोरै महँगोमा नीम्बूको स्वाद मिसाएर शरबत दिन्थे। यो मूल्य पूर्ण रूपमा यथार्थपूर्ण थियो। सन् १९८० को दशकमा भारतमा सानो मूल्यका वस्तुहरू (जस्तै १०–२५ पैसाको आइसक्रिम, चिया वा पानी) सामान्य थिए। त्यही वर्ष दिल्लीमा ९औँ एसियाली खेलकुद हुँदा २५ पैसाको सिक्का नै जारी गरिएको थियो।
यो प्रथा दिल्लीको पुरानो संस्कृति नै थियो। गर्मीको मौसममा यस्ता विक्रेताहरूले स्थानीयलाई मात्र होइन, यात्रुहरूलाई पनि राहत दिन्थे। तर समयसँगै आधुनिकisation, प्लास्टिकका बोतल र ब्रान्डेड पेय पदार्थले यी परम्परागत ठेलाहरूलाई धेरै हदसम्म विस्थापित गर्यो। अहिले पनि चाँदनी चौक वा पुरानो दिल्लीका केही कुनामा यस्ता शरबत वाले भेटिन सक्छन्, तर मूल्य र शैली दुवै फेरिएका छन्।
यो तस्बिर र कथा एउटा मात्र व्यक्तिगत सम्झना होइन, यो सिंगो पुस्ताको साझा अनुभव हो। जसले १९८० को दशकको दिल्ली देखेका थिए, उनीहरूका लागि यो ‘बीते हुए पल’ को प्रतीक हो – जुन सस्तो, सरल र स्वादिलो थियो। आजको व्यस्त र महँगो जीवनमा यस्ता कथाहरूले हामीलाई विगतको सादगीतर्फ फर्काएर हेर्न बाध्य पार्छन्।
यस्ता भुलिएको कहानीले हामीलाई सम्झाउँछ – सडकका यी सानासाना ठेलाहरूले मात्र पानी बेच्थेनन्, उनीहरूले दिल्लीको आत्मा नै बेच्थे।
