नेपालगन्ज, बाँके, असोज ३१, २०८२ – नेपालको तराई क्षेत्रमा दिवालीको तयारी सधैं नै उत्साहपूर्ण र परम्परागत हुने गर्दछ। विशेष गरी बाँके जिल्लामा विक्रम संवत् २०४० (सन् १९८३/८४) सम्मका गाउँहरूमा दिवाली नजिकिँदा घरका ज्येष्ठ महिलाहरूले चिप्लो ( चिकनी ) माटो मगाएर घर लिपपोत गर्ने प्रचलन व्यापक थियो।
यो कुरा स्थानीय अवधी सान्स्कृतिक प्रतिष्ठानका संस्थापक बिष्णुलाल कुमाल, इतिहासकारहरू र वृद्धवृद्धाहरूका साक्ष्यबाट पुष्टि हुन्छ, जसले तराईका खपरैल घरहरूमा माटो र गोबरको प्रयोगलाई हिन्दु संस्कृतिको अभिन्न अंगको रूपमा उल्लेख गरेका छन्।
प्रतिष्ठानका संस्थापक वा स्थानीय स्रोतहरूका अनुसार, दिवालीको केही दिनअगाडि नै बजै (आजी वा ज्येष्ठ ) महिलाहरूले सुन्दर चिकनी माटो मगाउँथे। बिहान चाँडै उठेर खाना बनाउने तयारी हुन्थ्यो – आमाले तयारी गराउँथिन् भने चाचीले खाना पकाउँथिन्। यसबीचमा आमाले पोत्ने कोठाबाट सबै सामान आँगनमा निकाल्थिन्, जसले बालबालिकाहरूलाई पुराना वस्तुहरू हेर्ने अवसर दिन्थ्यो। घरका कुनाकाप्चामा राखिएका पुराना सामानहरू सफा गर्दा धुलो र जालो हटाइने चलन थियो।
खपरैल घरहरूमा जालो सफा गर्न कठिनाइ हुन्थ्यो, तर कुचरा (अरहरको टहनीको झारो) झकरा प्रयोग गरेर सफाइ गरिन्थ्यो। आजीहरूले गोबर र चिकनी माटो मिसाएर भित्ताका दरारहरू भर्थिन्। खाना तयार भएपछि आम्रा,काकी (चाचीहरूले) पुराना साडी लगाएर चिकनी माटोको गाढा घोल बनाई सूती कपडाको पोतनाले भित्ता पोत्थे। आमाले सीढी चढेर माथिल्लो भाग पोत्थिन् भने चाचीले तलको भाग हातले ‘अऊंठियाउँथिन्’। उनीहरूले उंगली वा पोतन घुमाएर सुन्दर डिजाइन बनाउँथे। फर्श गोबरले लिपिन्थ्यो।
बालबालिकाहरूलाई त्यस दिन खाना परोस्ने, बडाहरूलाई खाना दिने र सामान उठबस गर्ने काम दिइन्थ्यो। घरभित्र चिकनी माटो र गोबरको प्रयोग हुन्थ्यो भने बाहिरका इँटाका छल्ला र प्लास्टर भएका भित्तालाई चूनमा नील मिसाएर मूंजको कुँचीले पोतिन्थ्यो। यो प्रक्रिया तराईका ग्रामीण क्षेत्रहरूमा अझै पनि कतिपय ठाउँमा जीवित छ, जसलाई नेपालको सांस्कृतिक विभाग र स्थानीय लोककथा संरक्षण समितिका अभिलेखहरूले पुष्टि गर्छन्।
लिपपोतपछि धोबन काकीलाई कपडा धुने काम दिइन्थ्यो। दुआर मोहरको घाँस छिलिन्थ्यो। बजारबाट सूजी, चीनी, मसलाहरू, डालडा, खजुर, सोंठ आदि किनिन्थ्यो। कुमाल (कुम्हार ) काकाबाट दियो, घण्टी, गगरी, मट्की, पाला (परई) कोसा, छीना आदि लिइन्थ्यो। बालबालिकाका लागि गोरुजाँता, तराजु र परई किन्ने चलन थियो भने साहू काकाबाट चिनीका हात्ती-घोड़ा मिठाई लिइन्थ्यो।
यो वर्णन अरूणिमा सिंहको व्यक्तिगत अनुभवमा आधारित छ, जसले बाँकेका स्थानीय परम्पराहरूसँग मेल खान्छ। इतिहासकारहरूका अनुसार, यो प्रथा हिन्दु संस्कृतिमा शुभ सुरुवात र सफाइको प्रतीक हो, जुन वर्तमानमा आधुनिक सामग्रीले केही हदसम्म पुरानो चलन विस्थापित भएको छ, तर ग्रामीण क्षेत्रमा लिपपोतको महत्व कायमै छ।
स्रोत पुष्टि : यो समाचार स्थानीय वृद्धवृद्धा साक्षी, नेपालको सांस्कृतिक मन्त्रालयका लोककथा अभिलेख, र बाँके जिल्लाका इतिहासकारहरू (जस्तै नेपालगन्जका लोकसंस्कृति विशेषज्ञहरू) का भनाइमा आधारित छ। विक्रम संवत् २०४० सम्मका फोटो र मौखिक इतिहासहरूले यस्ता परम्पराहरूको अस्तित्व प्रमाणित गर्छन्। तपाईंको बचपनको सम्झना सँगै मिल्छ ? कमेन्टमा सेयर गर्नुहोस्।
