नेपालगन्ज, असोज २३, २०८२ – करवा चौथ, सनातन संस्कृति र परम्परामा प्रेम, विश्वास र वैवाहिक समर्पणको प्रतीक मानिने हिन्दु धर्मावलम्बीले मनाउने एक महत्वपूर्ण पर्व हो। यो पर्व विशेषगरी विवाहित महिलाहरूले आफ्ना पतिको लामो आयु, सुख, समृद्धि र स्वास्थ्यको कामना गर्दै मनाउँछन्। नेपाल र भारतका विभिन्न क्षेत्रमा यो पर्व ठूलो उत्साहका साथ मनाइन्छ।

करवा चौथ किन मनाइन्छ?
नेपालको तराई तिरका हिन्दु धर्मावलम्बी महिलाहरुले करवा चौथको दिन विवाहित महिलाहरू निर्जला व्रत बस्छन्, अर्थात् दिनभरि पानी र खाना ग्रहण गर्दैनन्। रातमा चन्द्रमा उदाएपछि चन्द्र दर्शन गरेर पतिको हातबाट जल ग्रहण गरी व्रत खोल्छन्। यो व्रतको मुख्य उद्देश्य पतिको दीर्घायु र दाम्पत्य जीवनको सुदृढताको लागि प्रेमपूर्वक त्याग गर्नु हो। यो परम्पराले पति-पत्नीबीचको प्रेम र विश्वासलाई थप मजबुत बनाउने विश्वास गरिन्छ।

करवा चौथको शुरुआत: ऐतिहासिक र पौराणिक कथा
करवा चौथको उत्पत्तिको बारेमा विभिन्न कथाहरू प्रचलित छन्। तीमध्ये दुई प्रमुख कथाहरू निम्न छन्:

भगवान् शिवलगायतका अनेकाँै देवीदेवताको यस पर्वमा श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने चलन रहेको छ । यस पर्वको अनेकौँ पौराणिक कथा हिन्दू धर्मको ग्रन्थमा पाइन्छ ।

सत्ययुगमा यमराजले सत्यवान्को प्राण मारेको भन्दै सावित्रीले आफ्नो पतिको आत्मालाई रोकेको प्रसङ्ग रहेको छ । कथाका अनुसार सावित्रीले अन्न, जल त्यागी जिद्धी भई बसिरहेकाले यमराजको केही सीप नलागी र अन्त्यमा सत्यवान्को प्राण फिर्ता गरिदिएको धार्मिक ग्रन्थमा उल्लेख रहेको छ ।

त्यस्तै त्रेतायुगमा महाभारतमा उल्लेख गरेअनुसार पाण्डव समस्यामा रहेको समयमा द्रौपदीले भगवान श्रीकृष्णको सल्लाहबमोजिम करवा चौथ व्रत गरेकाले पाण्डवको सङ्कट अन्त्य भएको महाभारतमा उल्लेख रहेको छ ।

१. महाभारत कालसँग सम्बन्ध
पौराणिक कथनअनुसार, जब पाण्डवहरू वनवासमा थिए, द्रौपदीले आफ्ना पति अर्जुनको रक्षाको लागि भगवान श्रीकृष्णको सल्लाहमा करवा चौथजस्तै व्रत राखेकी थिइन्। यो व्रतको प्रभावले अर्जुन सकुशल फर्केका थिए। यो कथाले करवा चौथको प्राचीन उत्पत्तिलाई संकेत गर्छ।

२. सती वीरावतीको कथा
अर्को प्रचलित कथा सती वीरावतीसँग जोडिएको छ। एक राजाकी सात छोरीहरूमध्ये सबैभन्दा कान्छी वीरावतीले करवा चौथको व्रत राखेकी थिइन्। तर, उनको भाइले उनलाई माया गरेर बीचमै पानी पिलाइदिए, जसले गर्दा उनको व्रत अधुरो रह्यो। त्यही क्षण उनको पतिको मृत्यु भयो। वीरावतीको सच्चा प्रेम र तपस्याबाट प्रभावित भएर देवीले उनको पतिलाई पुनर्जनम दिए। त्यसपछि यो व्रत कडा नियमसहित पालना गर्ने परम्परा बस्यो।

‘करवा चौथ’ नाम कसरी रह्यो?
‘करवा’ को अर्थ हो, माटोको सानो घैंटो वा पात्र, जसमा जल राखिन्छ। ‘चौथ’ को अर्थ हो, कार्तिक महीनाको कृष्ण पक्षको चतुर्थी तिथि। यो दिन करवामा जल भरेर चन्द्रमालाई अर्घ्य दिइन्छ, जसले गर्दा यो पर्वको नाम ‘करवा चौथ’ रहन गयो।

कहिले मनाइन्छ?
करवा चौथ कार्तिक महीनाको कृष्ण पक्षको चतुर्थी तिथिमा मनाइन्छ, जुन सामान्यतः अक्टोबर वा नोभेम्बरमा पर्छ। यो वर्ष २०२५ मा करवा चौथ असोज २४ (अक्टोबर १०) मा परेको छ।

सांस्कृतिक महत्व
करवा चौथले पति-पत्नीबीचको प्रेम र विश्वासको बन्धनलाई बलियो बनाउँछ। यो पर्वले महिलाहरूलाई आफ्नो परिवार र दाम्पत्य जीवनप्रति समर्पणको भावना जगाउँछ। नेपाल र भारतमा यो पर्वलाई विशेष उत्सवको रूपमा मनाइन्छ, जहाँ महिलाहरू सजिएर, मेहन्दी लगाएर र एकअर्कासँग कथा आदानप्रदान गरेर यो दिनलाई विशेष बनाउँछन्।

स्रोत: यो जानकारी पौराणिक कथाहरू, सांस्कृतिक परम्पराहरू र प्रचलित विश्वासहरूमा आधारित छ।