नेपालगन्ज,असोज ६ , २०८२ – नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो चाड बडादसैं आश्विन शुक्लपक्षको प्रतिपदा तिथिबाट सुरु हुने नवरात्र व्रतबाट प्रारम्भ हुन्छ। यसलाई महासिद्धि प्रदायक, दुर्लभ पुण्यदायक, शत्रु नाशक र सम्पूर्ण प्राणीहरूको उपकार गर्ने उत्कृष्ट व्रत मानिएको छ। प्रा.डा. देवमणि भट्टराईका अनुसार, यो व्रतले परम सुख, ऐश्वर्य, भोग, बल, तेज, प्रताप, धन, पत्नी, पुत्र, विद्या, बुद्धि, सौभाग्य र राज्यजस्ता सबै मनोकांक्षा पूरा गर्दछ, जसकारण यसलाई ‘महाव्रत’ भनिएको छ।

शास्त्रीय प्रमाणसहित भट्टराईले उल्लेख गरेका छन् :
महासिद्धिप्रदं धर्म्यं सर्वशत्रुनिवर्हणम्। सर्वलोकोपकारार्थ विशेषादतिवृष्टिषु ।।
क्रत्वर्थं ब्राह्मणाद्यैश्च क्षत्रियैर्भूमिपालने । गोधनार्थ विशा वत्स शूद्रेः पुत्रसुखार्थिभिः ।।
सौभाग्यार्थं स्त्रिया कार्यमाढ्यैश्च धनकांक्षिभिः। महाव्रतं महापुण्यं शंकराद्यैरनुष्ठितम् ।।

यस श्लोकले व्रतको फललाई वर्णन गर्दछ। ब्राह्मणहरूले ज्ञानार्थ, क्षत्रियहरूले राज्य सञ्चालनार्थ, वैश्यहरूले गोधन वृद्धि र शूद्रहरूले पुत्र सुखका लागि यो व्रत गर्ने उल्लेख छ भने स्त्रीहरूले सौभाग्य र धनकामीहरूले ऐश्वर्य प्राप्तिका लागि यो महापुण्य व्रत अनुष्ठान गर्ने परम्परा रहेको छ। यो व्याख्या पुराणहरू (जस्तै देवी भागवत पुराण र मार्कण्डेय पुराण) मा आधारित छ, जसमा दुर्गा सप्तशतीले नवरात्र व्रतको शत्रु नाश र सिद्धि प्रदानलाई जोड दिएको छ।

नवरात्रको आरम्भ र दैनिक परम्परा
आश्विन शुक्ल प्रतिपदाबाट देवी दुर्गा भवानीको विशेष उपासना सुरु हुन्छ। शुभ साइतमा घटस्थापना गरी जमरा राखिन्छ र चण्डीपाठ प्रारम्भ गरिन्छ। द्वितीयादेखि षष्ठीसम्म दैनिक पूजा र चण्डीपाठ निरन्तर हुन्छ। षष्ठीमा सायंकाल बेलको रूखमा पूजा गरी बेललाई निमन्त्रणा गर्ने चलन छ। यो परम्परा तन्त्रसार र दुर्गा सप्तशतीका विधिअनुसार पुष्टि हुन्छ, जसले शक्ति आर्जनका लागि दुर्गा आराधनालाई जोड दिन्छ।

सप्तमी (फूलपाती) मा बेलपत्र, फूलफल र नवपत्रिका भित्र्याइन्छ। नेपालमा गोरखा दरबारबाट काठमाडौं हनुमानढोकासम्म राजकीय फूलपाती यात्रा हुन्छ, जुन राष्ट्रिय एकताको प्रतीक हो। यो चलन १८औं शताब्दीका राजकीय अभिलेखहरूमा उल्लेखित छ।

अष्टमी, नवमी र विजयादशमीका विशेष क्रियाकलाप
अष्टमीमा नवदुर्गा (शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी र सिद्धिदात्री) को पूजा हुन्छ। चामलका नौ थुप्रामा दक्षिणबाट उत्तरतिर क्रमशः पूजा गरिन्छ। यसैगरी नवपत्रिका, नैवेद्य, फलफूल र दक्षिणा चढाइन्छ। नयाँ हतियार र पुराना औजारहरूको पूजा गरी विश्वकर्मा भगवानको आराधना गरिन्छ। वलि (कुष्माण्डा, नरिवल, केरा आदि) दिँदा ‘जय देवी भैरवी…’ श्लोक उच्चारण गरिन्छ, तर सात्त्विक पूजामा वलि नदिने प्रथा छ। यो विधि दुर्गा सप्तशतीको अष्टम अध्यायमा वर्णित छ। कालरात्री पूजा तिथिअनुसार अष्टमीमै हुन्छ।
महानवमीमा दैनिक पूजा, भीमसेन पूजा, चण्डीपाठ, नौ कन्या पूजा र हवन सम्पन्न हुन्छ। दशमी (विजयादशमी) मा अपराजिता पूजा र घट विसर्जनपछि टीका-जमरा लगाइन्छ। गुरु वा मान्यजनबाट टीका लिने परम्परा र मन्दिरहरूमा टीका वितरण यो दिनको मुख्य विशेषता हो। यो रामायणको रावण वधसँग जोडिएको छ, जसले विजयको प्रतीक हो।

कोजाग्रत पूर्णिमासम्मको समापन
विजयादशमीपछि मान्यजनका घरमा टीका लिने क्रम कोजाग्रत पूर्णिमासम्म चल्छ। पूर्णिमामा राति महालक्ष्मी पूजा र पारिवारिक कौडा खेलेर पर्व समापन गरिन्छ। यो परम्परा स्कन्द पुराण र कालिका पुराणमा आधारित छ, जसले लक्ष्मी प्राप्तिका लागि जागरणलाई जोड दिन्छ।

प्रा.डा. भट्टराईका अनुसार, बडादसैं नेपाली समाजको राष्ट्रिय पर्व हो, जसले शक्ति, विजय र समृद्धिको सन्देश दिन्छ। यो वर्ष पनि हर्षोल्लासका साथ मनाइँदैछ, तर कोभिड महामारीपछिको सावधानी अपनाइएको छ। धार्मिक विद्वानहरूले शास्त्रोक्त विधि पालन गर्न आह्वान गरेका छन्।

(स्रोत : प्रा.डा. देवमणि भट्टराईको व्याख्या, दुर्गा सप्तशती, देवी भागवत पुराण र नेपाली सांस्कृतिक अभिलेखहरूमा आधारित।)